چگونه کنترل‌شده تبدیل به خودکار می‌شود؟

از طریق تمرین و تکرار (Automatization). این فرآیند "رویه‌سازی" نام دارد (مثل ماهر شدن در تایپ).

۱. نظریه شباهت (Similarity Theory)

می‌گوید فقط "تعداد" آیتم‌ها مهم نیست، بلکه "شباهت" مهم است.

• شباهت هدف-مزاحم: هرچه هدف شبیه‌تر به مزاحم‌ها باشد -> جستجو سخت‌تر.
• شباهت مزاحم-مزاحم: هرچه مزاحم‌ها شبیه‌تر به هم باشند (یکدست باشند) -> جستجو آسان‌تر (چون راحت‌تر دسته‌بندی و حذف می‌شوند).

۲. نظریه جستجوی هدایت‌شده (Guided Search)

تلفیقی از تریزمن و شباهت (Cave & Wolfe).

• جستجو کاملاً کورکورانه نیست. مرحله اول (موازی) یک "نقشه" می‌سازد و کاندیداهای احتمالی را فعال می‌کند تا در مرحله دوم (سریال) فقط آن‌ها را چک کنیم.
• این مدل توضیح می‌دهد که چرا جستجوی پیوندی گاهی سریع‌تر از حالت کاملاً سریال انجام می‌شود.

تست ۲ (مفهومی)

اگر یک رادیولوژیست تصمیم بگیرد که "هیچ توموری را از دست ندهد" و به کوچکترین سایه‌ها هم واکنش نشان دهد:

• ملاک (Criterion) او چگونه است؟ ریسک‌پذیر (پایین).
• کدام خطا افزایش می‌یابد؟ هشدار کاذب (False Alarm).
• d' (حساسیت) او چه تغییری می‌کند؟ تغییر نمی‌کند (چون مهارتش عوض نشده، استراتژی‌اش عوض شده).

مکانیسم عمل

• محل فیلتر: بعد از پردازش معنایی، درست قبل از پاسخ‌دهی.
• ادعا: همه پیام‌ها (چه گوش راست، چه چپ) به طور کامل تا سطح معنا پردازش می‌شوند.
• فقط آن پیامی که "مهم‌تر" است به حافظه و هوشیاری راه می‌یابد.

عوامل کلیدی (طبق استرنبرگ)

• ۱. شباهت (Similarity): هر چه دو کار شبیه‌تر باشند (مثلاً هر دو کلامی)، تداخل بیشتر است.
• ۲. دشواری (Difficulty): هر چه کار سخت‌تر باشد، منابع بیشتری می‌بلعد.
• ۳. تمرین (Practice): تمرین باعث "خودکار شدن" کار و آزاد شدن منابع می‌شود (اسپلکه و همکاران نشان دادند با تمرین می‌توان هم دیکته نوشت و هم کتاب خواند!).

تست ۱ (تحلیلی)

در یک آزمایش، آزمودنی کلمات ارائه شده به گوش چپ (غیرتوجه‌شده) را نمی‌شنود، اما اگر بعداً به او شوک الکتریکی شرطی‌شده با کلمات گوش چپ بدهیم، واکنش پوستی (GSR) نشان می‌دهد. این یافته کدام نظریه را حمایت و کدام را رد می‌کند؟

۱. حمایت از برودبنت - رد تریزمن
۲. حمایت از دویچ و دویچ - رد برودبنت
۳. حمایت از تریزمن - رد دویچ و دویچ
۴. حمایت از کانمن - رد تریزمن

پاسخ: گزینه ۲. (واکنش پوستی یعنی "معنا" پردازش شده، پس نظریه دیررس دویچ که می‌گوید "همه چیز پردازش معنایی می‌شود" تایید و برودبنت که می‌گوید "مسدود می‌شود" رد می‌شود).

تست ۲ (مفهومی)

چرا رانندگی (دیداری-حرکتی) و صحبت با تلفن (شنیداری-کلامی) با هم تداخل می‌کنند، با وجود اینکه طبق مدل منابع چندگانه ویکنز، منابعشان جداست؟

۱. چون هر دو دشوار هستند.
۲. چون هر دو نیاز به منبع "پاسخ‌دهی مرکزی" دارند.
۳. تداخل نمی‌کنند، این فقط تصور ماست.
۴. چون صحبت با تلفن نیاز به تجسم فضایی دارد.

پاسخ: گزینه ۲ یا ۴. (معمولاً گزینه ۲ صحیح‌تر است: محدودیت گلوگاه مرکزی یا Central Executive در مدل بدلی/کانمن هنوز پابرجاست).

موج P300 (تأخیر ۳۰۰ میلی‌ثانیه)

مهمترین موج در توجه.

• وقتی یک محرک "هدف" (مهم) را در بین محرک‌های استاندارد تشخیص می‌دهید، حدود ۳۰۰ میلی‌ثانیه بعد، این موج ظاهر می‌شود.
• هرچه تشخیص سخت‌تر باشد، P300 دیرتر می‌آید.
• نشان‌دهنده تصمیم‌گیری و پایان پردازش است.

موج N1 (تأخیر ۱۰۰ میلی‌ثانیه)

موجی منفی که خیلی زود ظاهر می‌شود.

• نشان‌دهنده توجه اولیه (فیلتر زودرس) است.
• تایید می‌کند که بخشی از انتخاب توجه در مراحل اولیه حسی رخ می‌دهد (حمایت نسبی از ترایزمن).

کوری بی‌توجهی (Inattentional Blindness)

آزمایش گوریل نامرئی (سایمونز و چابریس):

• وقتی آزمودنی‌ها مشغول شمردن پاس‌های توپ تیم سفیدپوش بودند، نیمی از آن‌ها متوجه رد شدن یک گوریل سیاه از وسط زمین نشدند!
• نتیجه: بدون توجه، ادراک آگاهانه رخ نمی‌دهد (حتی اگر تصویر روی شبکیه باشد).

کوری تغییر (Change Blindness)

ناتوانی در تشخیص تغییرات بزرگ در صحنه (مثلاً تغییر بازیگر در وسط فیلم)، اگر آن تغییر با یک وقفه کوتاه (پلک زدن یا کات) همراه باشد.

دو سطح بازنمایی مارسل

1. بازنمایی ناخودآگاه (غیر هشیار):
   • داده‌های حسی خام دائماً وارد می‌شوند.
   • مغز "فرضیه‌های ادراکی" متعددی می‌سازد (مثلاً: این سایه شاید گربه است، شاید سنگ).
   • چندین تفسیر همزمان فعال هستند.
2. بازنمایی هشیار:
   • تنها یکی از آن فرضیه‌ها انتخاب شده و به آگاهی می‌رسد.
   • هشیاری یعنی "پیروزیِ بهترین فرضیه".
   • ما فرآیند ساختن را نمی‌بینیم، فقط محصول نهایی را می‌بینیم.